Thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh, tỉnh Đắk Lắk là nơi sinh sống của hơn 95% đồng bào người Ba Na. Dân tộc Ba Na tại thôn Xí Thoại là cộng đồng nói tiếng Môn-Khme, sống thành gia đình lớn gồm nhiều thế hệ trong những ngôi nhà dài 10 - 50m. Nhiều nhà hợp thành làng (buôn). Người Ba Na sinh sống chủ yếu bằng nghề làm nương rẫy, trồng lúa, hoa màu và chăn nuôi gia súc, gia cầm cùng với nghề dệt vải thổ cẩm, đan lát các loại từ những nguyên vật liệu núi rừng.
Giữa không gian núi rừng giàu bản sắc của xã Xuân Lãnh, thôn Xí Thoại là nơi lưu giữ một nghề truyền thống đặc biệt của đồng bào Ba Na – nghề dệt thổ cẩm. Không chỉ tạo nên những bộ trang phục độc đáo, những tấm vải thổ cẩm nơi đây còn chứa đựng câu chuyện về cuộc sống, thiên nhiên, tình yêu quê hương và sự khéo léo của những người phụ nữ Ba Na.
Theo lời của người già kể lại, ngày xưa bà con dệt vải để có quần áo, váy mặc hàng ngày. Dần dần dệt vải được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác với truyền thống giữ lại bản sắc dân tộc người Ba Na và đã tạo nên nét đẹp đặc trưng và giá trị văn hóa của bản sắc dân tộc. Những tấm thổ cẩm được dệt ra không chỉ đơn thuần là tấm vải bình thường mà trong đó chứa cả tâm hồn, sự cần cù, khéo léo của người phụ nữ nơi đây. Tùy vào mỗi loại trang phục, người phụ nữ Ba Na ở đây sẽ có cách trang trí hoa văn khác nhau. Quá trình tạo ra sản phẩm dệt cũng tiến hành theo nhiều bước và mất khá nhiều thời gian.
Làng nghề dệt tổ cẩm của người Bân tại thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh
Sợi dệt thổ cẩm nguyên liệu chính là những cây bông vải trồng trên nương. Từ những múi bông trắng tinh, phụ nữ Ba Na phải nhọc công cho việc bắn bông kéo sợi, dùng vỏ cây lộc vừng nhuộm thành màu nâu, vỏ cây bút tạo màu đen... thời gian làm được cuộn sợi phải mất một mùa rẫy[1].
Để tạo những khuôn hoa văn, người dệt phải thuộc làu trong trí nhớ những công thức nhất định về trật tự màu sắc, từ các sợi dài hợp thành thảm dọc để quá trình đan các dải sợi ngang, hoa văn sẽ hiện lên. Các kiểu mô típ, hoa văn gần gũi với đời sống thiên nhiên được hình tượng hóa thành dãy núi chập chùng, sông suối uốn lượn chảy, da rắn, tổ ong, chim cá, nụ hoa... với lối cách điệu, hình học hóa thành những dải đồ đậm nhạt như công nghệ in, dệt nên những tấm vải như tranh vẽ[2].
Khác với các dân tộc khác, những bộ trang phục của người Ba Na khá cầu kỳ với nhiều gam màu sặc sỡ và tinh tế với nét độc đáo riêng. Phụ nữ mặc áo chui đầu, không xẻ cổ kết hợp với váy. Trong các ngày lễ, trang phục truyền thống của người Ba Na có phần sặc sỡ hơn. Váy của người phụ nữ Ba Na không được may lại mà nó chỉ là một tấm vải đen được quấn quanh thân dưới, có tua tua hạt cườm. Những họa tiết băng trắng nằm chủ yếu phần giữa thân áo và váy. Hai ống tay bộ váy, áo đều được dệt thêu hoa văn và tua vải hai đầu và buông thõng dài hai đầu sang hai bên hông. Đặc biệt, trong trang phục truyền thống của thiếu nữ Ba Na còn có khăn đội đầu để làm duyên. Chiếc khăn có những hàng cúc trắng, chuỗi cườm tua tủa, cúc bạc lung linh thể hiện được tình yêu thủy chung và niềm ước mơ hạnh phúc. Đàn ông thường ở trần hay mặc áo cánh tay cụt, cổ xẻ để hở ngực, đóng khố.
Trang phục của người Ba Na sử dụng 3 màu chính là trắng, đỏ và đen. Màu đỏ tượng trưng cho sức mạnh, tình yêu; màu trắng tượng trưng cho khát vọng, ước mơ; màu đen tượng trưng cho quyền lực, sức mạnh của núi rừng, thiên nhiên. Trong các màu thì người đồng bào Ba Na coi trọng màu đen hơn cả và tôn sùng như sức mạnh siêu nhiên.
Vải thổ cẩm có 03 màu chính: trắng, đỏ và đen
Nghề dệt thổ cẩm được xem là một nét đẹp truyền thống, bản sắc văn hóa của người dân tộc Ba Na ở thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh. Dệt thổ cẩm là nghề thủ công truyền thống tồn tại hàng trăm năm trước của đồng bào dân tộc Ba Na. Riêng tại thôn Xí Thoại, nghề dệt được hình thành từ năm 1945, bắt đầu xuất hiện ở các hộ gia đình, cá nhân tự sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, dần dần được ưa chuộng và mở rộng buôn bán ra các thôn khác của xã Xuân Lãnh và các huyện Sơn Hòa, Sông Hinh (cũ) đây cũng là làng nghề truyền thống đầu tiên ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đã có thời điểm, nghề dệt ở đây bị mai một. Nhưng gần đây, nghề đã hồi sinh nhờ vào các chính sách khuyến khích bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Người Ba Na xem màu đen là biểu tượng của quyền lực tự nhiên
Trong năm qua, Làng nghề đã triển khai thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành hoạt động sản xuất các mặt hàng thổ cẩm trong điều kiện hết sức khó khăn về máy móc, trang thiết bị còn hạn chế và thị trường tiêu thụ sản phẩm chưa mở rộng, công nghệ thủ công. Tuy nhiên được sự quan tâm kịp thời của các cấp chính quyền và nhờ các chính sách hỗ trợ đã thành lập tổ hợp tác, tổ tự quản dệt thổ cẩm thôn Xí Thoại; đồng thời tổ chức các lớp dạy nghề, kết nối với các tổ chức, cá nhân để giới thiệu sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Từ một vài hộ còn duy trì sản xuất nhỏ lẻ, đến nay, làng nghề có hơn 45/216 hộ tham gia hoạt động sản xuất.
Hiện nay, thôn văn hóa Xí Thoại đã trở thành một điểm đến du lịch văn hóa, nơi du khách có thể tham quan, tìm hiểu về nghề dệt thổ cẩm truyền thống và mua các sản phẩm thủ công chất lượng. Ngoài dệt trang phục truyền thống, làng nghề còn làm ra hàng chục sản phẩm khác như: túi đựng điện thoại, khăn choàng cổ, túi đựng phụ kiện. Các sản phẩm cũng đã dần tiếp cận thị trường, giúp chị em có nguồn thu nhập ổn định”.
Sản phẩm dệt thổ cẩm của Xí Thoại đang được khách du lịch ưa chuộng
Năm 2023, UBND tỉnh cấp bằng công nhận làng nghề tại Quyết định số 1771/QĐ-UBND ngày 26/12/2023. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận những nỗ lực bảo tồn và phát triển nghề truyền thống của cộng đồng Ba Na nơi đây. Trong tương lai, làng nghề hướng đến việc tiếp tục đa dạng hóa mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và gắn nghề dệt với phát triển du lịch cộng đồng. Qua đó, nghề truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành sinh kế, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân.
Các loại sản phẩm của thổ cẩm Xí Thoại
Nhờ đó, giúp người dân trong việc bảo tồn và phát triển nghề truyền thống của ông, cha để lại. Đồng thời, tiếp tục tìm kiếm đầu tư để giúp bà con tiêu thụ sản phẩm, từ đó giúp bà con tăng thu nhập để duy trì làng nghề. Đây là niềm vui, vinh dự của bà con trong thôn khi Làng nghề được công nhận và thời gian tới, làng nghề sẽ cố gắng tạo ra nhiều sản phẩm, mẫu mã đa dạng. Trong tương lai, làng nghề kết hợp với phát triển du lịch, tạo công ăn việc làm cho bà con sẽ có thu nhập ổn định hơn. Hiện nay cùng với việc xây dựng khôi phục, phát triển làng nghề dệt thổ cẩm gắn với phát triển tổ du lịch cộng đồng thôn Xí Thoại trên địa bàn xã thì việc phát huy và mở rộng làng nghề, nghề truyền thống là rất cần thiết để được cơ quan nhà nước công nhận góp phần phát huy và nâng tầm nghề dệt thổ cẩm Xí Thoại ngày càng được nhiều người tiêu dùng biết đến.
